De stooklijn: hoe één kamer bepaalt hoe zuinig je warmtepomp is
De stooklijn bepaalt bij elk weer hoe warm het water is dat een warmtepomp naar radiatoren of vloer stuurt. Hoe lager de lijn, hoe zuiniger de warmtepomp. Vaak bepaalt één kamer hoe laag hij kan.
Test eerst zelf hoe laag het kan
Met een cv-ketel kun je gratis uitproberen of je huis warm blijft met lager water. Milieu Centraal adviseert de Verwarmingstest: zet het cv-water op 50 graden en let vooral op twee opeenvolgende nachten met minimaal −5 graden. Volgens de organisatie is je huis klaar voor een warmtepomp als het de hele winter warm blijft bij hooguit 50 graden (Milieu Centraal, 8 januari 2026). Schrijf op welke kamer het eerst te koud wordt, want die kamer bepaalt straks waarschijnlijk je stooklijn. Onderaan staat hoe je met een warmtepomp test.
Met de rekenhulp voor je stooklijn zet je de uitkomst van zo'n test om in een eigen stooklijn.
Wat een stooklijn is
Hoe kouder het buiten is, hoe warmer het water in de radiatoren moet zijn. De stooklijn is de instelling die dat regelt. Bij elke buitentemperatuur hoort een aanvoertemperatuur. Dat is de temperatuur van het water dat naar radiatoren of vloer gaat.
De helling bepaalt hoeveel warmer het water wordt per graad die het buiten kouder wordt. De parallelverschuiving (offset) zet de hele lijn een paar graden hoger of lager.
Het koude eindpunt hoort bij de ontwerpbuitentemperatuur. Volgens ISSO 51 (versie 2017) is dat −10 °C. Voor een woning die traag afkoelt mag die 0 tot 4 graden hoger worden genomen, dus tot −6 °C (TVVL Magazine, 2018). Het EU-energielabel rekent voor het "gemiddelde klimaat" ook met −10 °C (Verordening (EU) 813/2013, bijlage III, tabel 4). Aan de warme kant eindigen de voorbeeldlijnen van het Britse Energy Saving Trust op 20 °C aanvoer bij 20 °C buiten; als laagste aanvoer volstaat in de meeste huizen 20 tot 25 °C (Energy Saving Trust).
Waarom lager water zuiniger is
Hoe groter het verschil tussen buitenlucht en cv-water, hoe meer stroom elke kilowattuur warmte kost. Het energielabel geeft daarom het seizoensrendement (ηs) bij 35 °C en bij 55 °C aanvoer (Verordening (EU) 811/2013). Bij de 515 actuele modellen in de warmtepompdatabase (peildatum 5 oktober 2026) met beide waarden in het EU-productregister EPREL is de mediaan 187 % bij 35 °C en 140 % bij 55 °C. Omgerekend is dat een SCOP van 4,75 tegenover 3,58, met SCOP = (ηs + 3 %) × 2,5. De 2,5 komt uit bijlage III van Verordening 813/2013. De 3 % is een vaste aftrek voor de temperatuurregeling uit de mededeling van de Commissie (2014). Bij 55 °C krijg je dus ongeveer een kwart minder warmte per kWh stroom. Dat is zo'n 0,06 SCOP per graad.
In echte huizen valt het rendement lager uit. Op HeatpumpMonitor.org delen vooral Britse eigenaren hun meetdata. Systemen die daar over het jaar gemiddeld 35 °C aanvoeren halen een gemeten seizoensrendement (SPF H4) van ongeveer 3,9 (±0,55). Dat is zo'n 18 % onder de labelmediaan. De meting daalt ook steiler, ongeveer 0,1 per graad: 4,4 bij 30 °C en 3,4 bij 40 °C. Label en meting zijn niet helemaal vergelijkbaar, want het label rekent met 35 °C op de koudste dag en de meting met het jaargemiddelde. Gebruik het label om toestellen te vergelijken; voor een schatting van je stroomverbruik thuis reken ik liever met de meetwaarden.
Radiatoren geven veel minder af bij lager water
Radiatoren worden getest volgens EN 442 met 75 °C aanvoer, 65 °C retour en 20 °C in de kamer, dus 50 graden verschil (ΔT50). Bij een ander verschil is het vermogen ongeveer het nominale vermogen × (ΔT / 50) tot de macht n. Voor gewone paneelradiatoren ligt n rond 1,3 (OpenEnergyMonitor; uitleg van radiatorfabrikant Radiatori 2000).
| Water (aanvoer/retour), kamer 20 °C | ΔT | Deel van nominaal vermogen |
|---|---|---|
| 75/65 °C | 50 | 100 % |
| 55/45 °C | 30 | 51 % |
| 40/35 °C | 17,5 | 26 % |
De maatgevende kamer
Alle radiatoren krijgen hetzelfde water. De kamer met het minste radiatorvermogen ten opzichte van haar warmteverlies wordt bij een lagere lijn als eerste koud en bepaalt zo de hele stooklijn. Vaak is dat de badkamer, die 22 °C moet halen en weinig ruimte heeft voor een grote radiator (OpenEnergyMonitor).
Een rekenvoorbeeld voor een goed geïsoleerd huis, met n = 1,3 en een retour die 5 graden kouder is dan de aanvoer:
| Kamer | Warmteverlies bij −10 °C | Radiator (ΔT50) | Nodige aanvoer |
|---|---|---|---|
| Woonkamer (20 °C) | 1.200 W | 3.000 W | ca. 47 °C |
| Badkamer (22 °C) | 600 W | 900 W | ca. 61 °C |
| Badkamer, radiator vervangen | 600 W | 1.800 W | ca. 46 °C |
Hier dwingt alleen de badkamer de stooklijn 14 graden omhoog. Na vervanging wordt de woonkamer maatgevend, met ongeveer 47 °C op de koudste dag. Met de labelhelling van 0,06 per graad gaat de SCOP dan van ongeveer 3,2 naar 4,0. Dat is een vijfde minder stroom voor dezelfde warmte. Die SCOP-waarden zijn een eigen schatting, waarvoor ik de labellijn heb doorgetrokken voorbij 55 °C.
Een grotere radiator of een ander type afgifte is de gebruikelijke oplossing (Energy Saving Trust). Isoleren van die kamer helpt ook, en een convector met ventilator geeft bij hetzelfde water meer warmte af (Milieu Centraal).
De stooklijn van de oude ketel blijft vaak staan
Soms is de instelling van de oude ketel overgenomen. Vaak staat de lijn bij oplevering bewust wat ruim, omdat een warmteverliesberekening voorzichtig rekent. Bij HeatpumpMonitor.org draaiden systemen die voor 45 °C waren ontworpen op de koudste dag gemiddeld rond 38 °C, en systemen voor 50 °C rond 40 °C (OpenEnergyMonitor). Te warm aanvoeren kost geld. In één gesimuleerd Brits voorbeeld van vier dagen ging de COP met een lagere stooklijn en een lager compressortoerental samen van ongeveer 3,0 naar 4,6 (OpenEnergyMonitor).
Na de eerste koude periode kun je de lijn stap voor stap verlagen, zelf of samen met je installateur.
- Noteer de huidige helling en offset, zodat je altijd terug kunt.
- Zet de lijn een paar graden lager.
- Wacht een paar koude dagen af. Met vloerverwarming wacht je langer, want een vloer reageert traag.
- Wordt de maatgevende kamer te koud? Zet de lijn dan een stap terug of pak die kamer aan.
Laat de instelling voor warm tapwater met rust; die staat los van de stooklijn. Het Energy Saving Trust raadt installateurs aan de lijn bij het jaarlijkse onderhoud met de klant te bespreken.
Bronnen
- Vorst biedt kans te ontdekken of huis warmtepomp-klaar is (persbericht 8-1-2026), Milieu Centraal / Kenniscentrum Duurzaam Leven, 2026, milieucentraal.nl, geraadpleegd 6-10-2026.
- Lagetemperatuurverwarming (ltv), Milieu Centraal / Kenniscentrum Duurzaam Leven, 2026, milieucentraal.nl, geraadpleegd 6-10-2026.
- Nieuwe ISSO-publicaties warmteverliesberekening, TVVL Magazine (vakblad, over ISSO 51/53/57), 2018, tvvl.nl, geraadpleegd 6-10-2026.
- Verordening (EU) nr. 813/2013, ecodesign-eisen voor ruimteverwarmingstoestellen, Europese Commissie, 2013, EUR-Lex, geraadpleegd 6-10-2026.
- Mededeling van de Commissie in het kader van de tenuitvoerlegging van Verordening (EU) nr. 813/2013 en Gedelegeerde Verordening (EU) nr. 811/2013 (PB C 207 van 3-7-2014), Europese Commissie, 2014, EUR-Lex, geraadpleegd 6-10-2026.
- Gedelegeerde Verordening (EU) nr. 811/2013, energie-etikettering van ruimteverwarmingstoestellen, Europese Commissie, 2013, EUR-Lex, geraadpleegd 6-10-2026.
- EPREL, Europees productregister voor energie-etikettering, Europese Commissie, 2026, eprel.ec.europa.eu, geraadpleegd 6-10-2026.
- Warmtepompdatabase (peildatum 5-10-2026; ηs-waarden uit EPREL), stooklijn.nl, 2026, stooklijn.nl/warmtepompen, eigen berekening van de mediaan.
- Weather compensation and other controls, Energy Saving Trust (Heat pump installers toolkit), 2025, greenheattoolkit.energysavingtrust.org.uk, geraadpleegd 6-10-2026.
- Sizing a heat pump, Energy Saving Trust (Heat pump installers toolkit), 2025, greenheattoolkit.energysavingtrust.org.uk, geraadpleegd 6-10-2026.
- Heat pump basics, OpenEnergyMonitor, 2023, docs.openenergymonitor.org, geraadpleegd 6-10-2026.
- Heat loss calculation, OpenEnergyMonitor, 2023, openenergymonitor.org, geraadpleegd 6-10-2026.
- Low temperature (HeatpumpMonitor.org-analyse), OpenEnergyMonitor, 2023, docs.openenergymonitor.org, geraadpleegd 6-10-2026.
- Analysis of Electrification of Heat trial data, OpenEnergyMonitor (data: Energy Systems Catapult), 2023, docs.openenergymonitor.org, geraadpleegd 6-10-2026.
- Thermal output according to EN 442, Radiatori 2000 (radiatorfabrikant), 2025, radiatori2000.it, geraadpleegd 6-10-2026.