Bereken je eigen stooklijn

Bereken de laagste stooklijn die je huis op een koude dag nog warm houdt: uit je gasverbruik en één meting volgen de instelpunten voor je cv-ketel of warmtepomp.

Stap 1: Wat een stooklijn is

Bij het uitzoeken van een warmtepomp voor ons huis kwam ik steeds bij dezelfde vraag uit: hoe heet moet het water in de radiatoren eigenlijk zijn? Het antwoord is de stooklijn, en die kun je hier stap voor stap zelf bepalen. Dat geldt voor een cv-ketel net zo goed als voor een warmtepomp, want ook een ketel stookt zuiniger als het water minder heet is.

Hoe kouder het buiten is, hoe heter het water in de radiatoren moet zijn. Een weersafhankelijke regeling kiest daarom bij elke buitentemperatuur een aanvoertemperatuur, de temperatuur van het water dat naar de radiatoren gaat. De stooklijn bepaalt welke. Je stelt hem in met twee punten: het eindpunt hoort bij een vorstdag van −10 °C en het voetpunt hoort bij zacht weer.

Stap 2: Steiler of hoger

Gaat het eindpunt omhoog? Dan wordt de lijn steiler, zodat je bij vorst een veel hogere aanvoertemperatuur krijgt terwijl er bij zacht weer bijna niets verandert. Gaan beide punten omhoog? Dan wordt het bij elk weer warmer. Probeer het maar met de knoppen hieronder.

Hoe lager de lijn, hoe zuiniger je stookt. Waarom dat zoveel scheelt leg ik uit in het artikel over de stooklijn.

Stap 3: Je warmteverlies

Op de koudste dag moeten de radiatoren samen net zoveel warmte afgeven als je huis verliest. Bij een bestaand huis kun je dat warmteverlies gewoon uit je gasverbruik halen. Een gemiddelde oude tussenwoning, van vóór 1946, verbruikte in 2024 zo'n 1.150 m³ gas. Bij een nieuwe tussenwoning uit 2006 tot 2015 was dat zo'n 850 m³ (CBS). Hieronder kun je die twee woningen als voorbeeld invullen.

Je trekt er eerst het gas voor warm water en koken af en verdeelt de rest over hoe koud het dat jaar was. In de grafiek zie je de twee grenzen die daarbij horen: de koudste dag van −10 °C en de stookgrens, de buitentemperatuur waarboven je niet meer stookt.

Het warmteverlies is een schatting, dus de rekenhulp geeft er een marge bij. Stook je ook met een houtkachel, of was je veel van huis? Dan valt het te laag uit. Het warmteverlies zegt hoeveel warmte je radiatoren op de koudste dag moeten leveren. Of ze dat ook kunnen, en bij welke aanvoertemperatuur, meet je in de volgende stap. Heb je je gasverbruik niet bij de hand? Sla deze stap dan gerust over.

Stap 4: Je meetpunt

Je hoeft niet te weten hoe groot je radiatoren precies zijn, want op één koude dag kun je meten wat ze kunnen. Milieu Centraal adviseert daarvoor de Verwarmingstest: zet de aanvoertemperatuur van je cv-ketel op 50 °C en kijk of het huis warm blijft, vooral als het 's nachts flink vriest. Met een warmtepomp kijk je naar de aanvoertemperatuur die hij op een koude dag maakt.

Kies de laagste aanvoertemperatuur waarbij alle kamers nog net warm genoeg bleven. Vaak wordt de badkamer het eerst koud, en die bepaalt dan je hele lijn. Stel dat de oude tussenwoning bij 0 °C buiten net warm bleef met een aanvoertemperatuur van 55 °C. De nieuwe tussenwoning had daar maar 40 °C voor nodig. Dat zijn verzonnen getallen, maar met de twee voorbeeldknoppen hieronder zie je wat zo'n verschil voor de lijn betekent.

Stap 5: Waarom de lijn buigt

De lijn door je meetpunt buigt naar boven, want een radiator geeft bij een lagere aanvoertemperatuur veel minder af dan je zou denken. Het vermogen op het typeplaatje geldt voor water van 75 °C, en bij een aanvoertemperatuur van 40 °C blijft daar ongeveer een kwart van over. Bij zacht weer is de benodigde aanvoertemperatuur daardoor maar een paar graden hoger dan de kamer, terwijl hij bij vorst snel oploopt. Hoe dat precies zit, staat in het artikel over de stooklijn.

Stap 6: Je instelpunten

De meeste regelaars willen een rechte lijn tussen twee punten. De rekenhulp schuift die rechte lijn daarom net zo ver omhoog dat hij nergens onder de lijn van je huis komt. Zo krijg je een eindpunt en een voetpunt in hele graden.

Elke fabrikant noemt deze punten anders. Sommige regelaars werken zelfs met één getal voor de helling, dus voor hoe steil de lijn loopt. In de handleiding van je regelaar staat hoe je de twee punten omzet.

Stap 7: Afstellen

De punten uit de rekenhulp zijn een berekening, dus stel ze eerst in en kijk een paar dagen hoe het gaat, het liefst met verschillend weer. Pas steeds één ding tegelijk aan, anders weet je niet wat er hielp.

Daarvoor moet je wel kunnen meten: leg een thermometer in de kamer die het eerst koud wordt en kijk welke aanvoertemperatuur je ketel of warmtepomp laat zien. Zonder die getallen weet je niet of een aanpassing echt verschil maakte.

Waar de rekenhulp mee rekent

Koudste dag−10 °CDe ontwerpbuitentemperatuur uit ISSO 51.
Stookgrens15,5 °CMijn keuze voor een gemiddeld huis.
Radiatorenexponent 1,3Gewone paneelradiatoren volgens EN 442 (OpenEnergyMonitor).
Kamer20 °CDe temperatuur waarbij radiatoren worden getest.
Verschil aanvoer en retour5 gradenGebruikelijk bij een warmtepomp. Een cv-ketel draait vaak met meer verschil, en dan valt de lijn iets aan de warme kant uit.
Warm water en koken20 % van het gasMijn keuze voor een gemiddeld huishouden.
Rendement cv-ketel90 %Een gangbare HR-ketel.
Graaddagen2.065 per jaarEen gemiddeld jaar in De Bilt van 1991 tot 2020, uit de daggegevens van het KNMI.