Kennis

Waterzijdig inregelen van je radiatoren

Gepubliceerd · bijgewerkt

In de offerte voor onze warmtepomp stond geen post voor waterzijdig inregelen, en ik wist eerlijk gezegd niet goed wat dat was. Ik ben er daarom in gedoken, en heb er meteen dit artikel van gemaakt. Waterzijdig inregelen gaat over de vraag of elke radiator in huis het water krijgt dat hij nodig heeft. Zonder inregelen is dat vaak niet zo, en bij een warmtepomp merk je dat sneller dan bij een cv-ketel.

Het water kiest de makkelijkste weg

Een cv-installatie met radiatoren is een netwerk van leidingen. De circulatiepomp duwt het warme water de aanvoerleiding in, en bij elke radiator stroomt een deel van dat water door de radiator naar de retourleiding. Hoeveel water er door een radiator gaat hangt af van de weerstand die het onderweg tegenkomt. Vlak bij de ketel of warmtepomp zijn de leidingen kort en krijgt een radiator dus veel water. Verderop komt er minder aan, ook als die kamer juist de meeste warmte nodig heeft. Danfoss vergelijkt het met een tuinslang, waarin het water ook de weg van de minste weerstand kiest.

Stel dat een huis drie radiatoren heeft aan één leiding. De badkamer zit vlak bij de warmtepomp en heeft op een koude dag 500 watt nodig. De woonkamer verderop vraagt 1.500 watt. De slaapkamer zit aan het eind van de leiding en vraagt 1.000 watt. Een warmtepomp die 40 °C maakt en het water 5 graden laat afkoelen heeft daarvoor in totaal 516 liter water per uur nodig. Staan alle kranen open? Dan verdeelt dat water zich naar de weerstand van de leidingen, zoals figuur 1 laat zien.

Animatie van drie radiatoren aan één leiding zonder inregelen, bij 40 °C aanvoer. De badkamer dicht bij de warmtepomp krijgt 216 liter per uur en levert 111% van wat hij nodig heeft. De woonkamer krijgt 161 liter per uur en levert 91%. De slaapkamer krijgt 139 liter per uur en levert 96%.
Figuur 1. Drie radiatoren zonder inregelen. De badkamer krijgt ruim twee keer zoveel water als hij nodig heeft, de woonkamer te weinig. De getallen zijn een voorbeeld, uitgerekend met een eenvoudig model van de leidingen en de radiatoren.

In het voorbeeld stroomt er 216 liter per uur door de badkamer. Dat water koelt nauwelijks af en komt met 37,8 °C terug. De woonkamer krijgt 161 liter, terwijl hij 258 liter nodig heeft, en levert daardoor 91% van de warmte die hij vraagt. Gelukkig is een radiator niet erg gevoelig voor de hoeveelheid water, want met 38% minder levert die in de woonkamer maar 9% minder warmte. Daarom merk je een scheve verdeling vaak eerder aan een kamer die te warm wordt dan aan een kamer die koud blijft.

In de praktijk vangt de thermostaatkraan in de badkamer een deel van dat teveel aan water op. Wordt de badkamer te warm? Dan knijpt de kraan het water af en gaat er meer naar de woonkamer. Bij het opwarmen helpt dat alleen niet. Na een koude nacht staan alle kranen open, en dan duurt het in de woonkamer het langst voordat hij warm is.

Waarom de stooklijn omhoog gaat

Wat doe je als de woonkamer niet warm wordt? Meestal zet je de ketel of de warmtepomp een stukje hoger. Daarmee gaat de stooklijn omhoog en wordt het water voor alle radiatoren warmer, ook voor de badkamer die al te veel kreeg. In figuur 2 is te zien wat dat in het voorbeeld doet.

Animatie van dezelfde drie radiatoren zonder inregelen. Bij 40 °C aanvoer levert de woonkamer 91% van wat hij nodig heeft. Bij 41,6 °C aanvoer levert de woonkamer genoeg, maar krijgt de badkamer 123% en de slaapkamer 106%.
Figuur 2. De stooklijn omhoog om de woonkamer warm te krijgen. Bij 41,6 °C aanvoer is de woonkamer warm, maar de badkamer en de slaapkamer krijgen meer dan ze nodig hebben. De getallen zijn een voorbeeld.

In het voorbeeld moet de aanvoer van 40 naar 41,6 °C. Bij een warmtepomp kost elke graad rendement, want volgens BINE en het Fraunhofer ISE verbetert de COP, het rendement van de warmtepomp, met 1,5 tot 4% per graad die het water koeler kan blijven. De 1,6 graad uit het voorbeeld kost dus ongeveer 2 tot 6%. Ook in het artikel over de stooklijn bepaalt de kamer met de krapste radiator hoe laag hij kan staan.

Bij een cv-ketel telt vooral de temperatuur van het water dat terugkomt. Volgens Duurzaam Bouwloket condenseert een HR-ketel pas goed als dat water kouder is dan ongeveer 55 °C. Een radiator die te veel water krijgt stuurt juist warm water terug. ECN zag in 2003 dat bij woningen zonder inregelen de circulatiepomp meestal op de hoogste stand stond en alle afsluiters openstonden. Daardoor kwam het water nog warmer terug.

Wat het oplevert

Hoeveel je met inregelen bespaart is minder duidelijk dan de folders doen geloven. Duurzaam Bouwloket noemt 10 tot 20% en de Consumentenbond 10 tot 15%. De enige Nederlandse meting die ik vond is die van ECN uit 2003, bij 15 woningen. Daar liep het effect uiteen van 39% minder tot 41% meer gas, en bij de eengezinswoningen uit 1965 tot 1975 steeg het verbruik gemiddeld zelfs met 16%. Volgens de onderzoekers zelf waren er te weinig woningen en hadden de bewoners te veel invloed om er een conclusie aan te verbinden.

In Duitsland is inregelen bij nieuwe verwarming in grotere woongebouwen verplicht. Toch adviseerde het ITG Dresden in 2013 om het niet voor alle gebouwen verplicht te maken, omdat in oudere gebouwen vooral de klachten over comfort verdwenen en het gasverbruik weinig daalde (onderzoeksverslag). Ik zie inregelen daarom vooral als de voorwaarde om de stooklijn omlaag te kunnen zetten. Volgens HIER komt de besparing pas als je de stooklijn daarna ook echt verlaagt.

Zo stel je een radiator in

Het inregelen gebeurt meestal op de thermostaatkraan. Onder de knop zit een binnenwerk met een stelring, de voorinstelling, en daarmee begrens je hoeveel water er maximaal door de kraan kan. De knop zelf blijft gewoon de thermostaat die de kraan opent en sluit. Bij een Danfoss RA-N heeft die ring de standen 1 tot 7 en N. Stand N is de grootste opening. Ik gebruik die kraan als voorbeeld omdat Danfoss de waarden per stand publiceert. Elke fabrikant heeft zijn eigen tabel.

Animatie van de stelring van een thermostaatkraan met de standen 1 tot en met 7 en N. Bij 10 kPa drukverschil laat stand 1 ongeveer 13 liter per uur door en stand N ongeveer 177 liter per uur.
Figuur 3. De voorinstelling van een thermostaatkraan. Bij hetzelfde drukverschil laat elke stand een andere hoeveelheid water door. De waarden zijn die van de Danfoss RA-N 013G0031.

In het voorbeeld is het genoeg om de kraan van de badkamer op stand 3 te zetten. De woonkamer en de slaapkamer blijven op N. Er gaat dan meer water naar de woonkamer, en elke kamer krijgt ongeveer wat hij nodig heeft. De circulatiepomp moet daarvoor wel harder werken, want er zit nu meer weerstand in de installatie. Inregelen betekent dus niet altijd dat de circulatiepomp lager kan.

Animatie van dezelfde drie radiatoren na inregelen, bij 40 °C aanvoer. De kraan van de badkamer staat op stand 3, de andere twee op N. De badkamer krijgt 79 liter per uur, de woonkamer 235 en de slaapkamer 202, en elke kamer krijgt ongeveer wat hij nodig heeft.
Figuur 4. Dezelfde radiatoren na inregelen. Met de badkamer op stand 3 krijgt de woonkamer genoeg water bij 40 °C aanvoer. De getallen zijn een voorbeeld.

Heeft je thermostaatkraan geen voorinstelling? Dan kan het soms met het voetventiel aan de andere kant van de radiator, als dat een inregelfunctie heeft. Duurzaam Bouwloket noemt dat minder handig, omdat zo'n ventiel sneller vervuilt. Zonder voorinstelling en zonder inregelbaar voetventiel moeten er eerst nieuwe binnenwerken of kranen in. Er bestaan ook dynamische kranen die het debiet, de hoeveelheid water per uur, zelf gelijk houden als er elders kranen dichtgaan. Die kosten volgens Stimular ongeveer 30 euro per stuk.

Hoe een installateur het uitrekent

Een installateur begint bij het warmteverlies per kamer. Met een eenvoudige formule rekent hij daaruit hoeveel water elke radiator nodig heeft. Je deelt het vermogen in watt door 1,163 keer het verschil tussen aanvoer en retour. De woonkamer uit het voorbeeld heeft 1.500 watt nodig bij 5 graden verschil, dus 1.500 / (1,163 × 5) = 258 liter per uur. Met die debieten en de weerstand van de leidingen zoekt hij in de tabel van de fabrikant de stand van elke kraan op, en daarna stelt hij de circulatiepomp in. Volgens ISSO-publicatie 56, die ECN aanhaalt, kom je zo binnen ongeveer 10% van het debiet dat je wilt.

Bij een warmtepomp is dat temperatuurverschil kleiner dan bij een cv-ketel, en daardoor gaat er veel meer water door de radiatoren. In het artikel over het kiezen van een warmtepomp leg ik uit waarom. Een installatie die ooit voor de cv-ketel is ingeregeld past dan niet vanzelf bij de warmtepomp. Met de rekenhulp voor het warmteverlies schat je het warmteverlies van je hele huis, maar per kamer rekent een installateur het na.

Dat rekenwerk en het instellen kosten volgens HIER in een rijtjeshuis met maximaal 10 radiatoren ongeveer 3 uur. Duurzaam Bouwloket noemt 300 tot 500 euro voor een gewone tussenwoning. Het wordt duurder als er kranen vervangen moeten worden.

Zelf kijken of je installatie scheef staat

Met de rekenhulp voor het inregelen van je radiatoren reken je per radiator het debiet en de stand van de kraan uit. Met de retourtemperatuur stel je die standen daarna bij.

HIER beschrijft een methode met de temperatuur van de retourleiding bij elke radiator:

  1. Draai alle thermostaatkranen open en zet de kamerthermostaat op 25 °C.
  2. Wacht twintig minuten.
  3. Meet bij elke radiator hoe warm de retourleiding is, bijvoorbeeld met een infraroodthermometer.

Scheelt het tussen de radiatoren meer dan 4 graden? Dan is de verdeling niet in balans. Met een warmtepomp wordt dat lastiger te zien, want bij 5 graden verschil tussen aanvoer en retour zijn ook de verschillen tussen de radiatoren klein. In het voorbeeld is de retour van de badkamer zonder inregelen ook maar 5 graden warmer dan die van de woonkamer.

Zelf heb ik het nog niet gemeten. Wel zie ik dat onze badkamer vrij lang nodig heeft om warm te worden, maar daar hangt ook een kleine radiator. Een kamer die achterloopt krijgt dus niet altijd te weinig water. Soms is de radiator gewoon te klein voor de kamer.

Tado heeft sinds december 2025 voor zijn slimme tado X-knoppen een functie die per kamer leert hoeveel water nodig is en de klep daarop begrenst (mobiflip). Homematic IP heeft een vergelijkbare functie die door TÜV Rheinland is gekeurd (smarthomeassistent.de). Een onafhankelijke meting van hoe goed dat in de praktijk werkt heb ik nog niet gevonden. Let bij een warmtepomp wel op het minimale debiet, de hoeveelheid water die altijd door het toestel moet. Dat wordt lastiger naarmate meer kranen afknijpen. In het artikel over het buffervat lees je hoe dat zit.

Wat de regels zeggen

Het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) eist dat een verwarmingssysteem ingeregeld is als je de ketel of warmtepomp vervangt. Dat geldt ook als je een derde of meer van de radiatoren vervangt. Volgens RVO geldt dat als er op elke radiator een kraan zit waarmee je het debiet kunt regelen. Toch gebeurt het bij lang niet elke installatie. Techniek Nederland, de Consumentenbond en andere partijen schreven in 2025 in een position paper dat 5,6 miljoen woningen niet goed zijn ingeregeld.

Mijn vragen bij een offerte

Dit zijn de vragen die ik stel als ik een offerte voor een warmtepomp krijg:

  1. Zit waterzijdig inregelen in de prijs, en wordt het per kamer uitgerekend of alleen gecontroleerd met de retourtemperatuur?
  2. Met welk verschil tussen aanvoer en retour wordt gerekend?
  3. Hebben mijn thermostaatkranen een voorinstelling, of moeten er nieuwe binnenwerken in?
  4. Krijg ik de stand van elke kraan op papier?
  5. Wordt de stooklijn na het inregelen verlaagd?
  6. Hoe wordt het minimale debiet van de warmtepomp gehaald als er kranen dichtgaan?

Meer vragen voor de offerte staan in Vragen bij je offerte voor een warmtepomp. Heb je je installatie laten inregelen en daarna de stooklijn verlaagd? Ik ben benieuwd hoeveel graden het bij jou scheelde. Laat het me weten via de site.

Bronnen

  1. Waterzijdig inregelen: praktijkonderzoek in 15 woningen (ECN-C-03-039), J. Bakker en K. Strootman, ECN in opdracht van Novem, maart 2003, https://publications.tno.nl/publication/34628291/P7fZ32/c03039.pdf, geraadpleegd 13-11-2026.
  2. Wärmepumpen: Effizienz unter realen Bedingungen, BINE Themeninfo I/2013, met Fraunhofer ISE, https://www.energieinstitut.at/tools/machvier/doc/BINE_WP_Effizienz_reale_Bedingungen.pdf, geraadpleegd 13-11-2026.
  3. Factsheet waterzijdig inregelen, Duurzaam Bouwloket, 2023, https://res.cloudinary.com/duurzaambouwloket/image/upload/v1689924366/Factsheets%202023/Factsheet_Waterzijdig_inregelen_2023.pdf, geraadpleegd 13-11-2026.
  4. Waterzijdig inregelen, Consumentenbond, bijgewerkt 7-9-2025, https://www.consumentenbond.nl/warmtepomp/waterzijdig-inregelen, geraadpleegd 13-11-2026.
  5. Handleiding waterzijdig inregelen, versie 1.0, HIER, 2024, https://hier.nu/system/files/inline/HIER_handleiding_Waterzijdig_inregelen_v1.0.pdf, en de FAQ bij het webinar, https://hier.nu/system/files/inline/FAQ%20Webinar%20Waterzijdig%20Inregelen_0.pdf, geraadpleegd 13-11-2026.
  6. Auszug aus dem PTJ-Forschungsbericht, proKlima en Ostfalia, juli 2014, met het advies van het ITG Dresden uit 2013, https://www.hydraulischer-abgleich.de/fileadmin/user_upload/file/Auszug_PTJ%20Forschungsbericht_2014_07.pdf, geraadpleegd 13-11-2026.
  7. Thermostatische radiatorafsluiter RA-N (013G0031), Danfoss, kv-waarden per voorinstelling. Fabrikantbron, https://store.danfoss.com/be/nl/p/013G0031, en de brochure over afstellen, https://assets.danfoss.com/documents/latest/97953/AD319441453466nl-NL0102.pdf, geraadpleegd 13-11-2026.
  8. Waterzijdig inregelen van een cv-installatie, Stimular, 2020, https://www.stimular.nl/maatregelen/waterzijdig-inregelen-van-een-cv-installatie, geraadpleegd 13-11-2026.
  9. Thermostatische regelingen en waterzijdig inregelen (infographic EPBD), RVO, 2021, https://www.rvo.nl/sites/default/files/2021/04/epbd-thermostatische-regelingen-en-waterzijdig-inregelen-infographic.pdf, geraadpleegd 13-11-2026.
  10. Besluit bouwwerken leefomgeving, artikel 5.21, https://wetten.overheid.nl/BWBR0041297/2026-09-24/0/Hoofdstuk5/Afdeling5.3/Artikel5.21, geraadpleegd 13-11-2026.
  11. Position paper waterzijdig inregelen, Techniek Nederland, NVDE, Consumentenbond en anderen, juli 2025. Belanghebbende partijen, https://www.nvde.nl/wp-content/uploads/2025/07/Position-Paper-Waterzijdig-Inregelen.pdf, geraadpleegd 13-11-2026.
  12. tado° startet softwarebasierten hydraulischen Abgleich, mobiflip.de, 15-12-2025, https://www.mobiflip.de/tado-startet-softwarebasierten-hydraulischen-abgleich/, geraadpleegd 13-11-2026.
  13. Rekenvoorbeeld in de figuren: eigen model met drie radiatoren (500, 1.500 en 1.000 W bij 40/35 °C), radiatorexponent 1,3, kv-waarden van de Danfoss RA-N en aangenomen kv-waarden voor de leidingen. Voorbeeldgetallen, geen meting.